|
Burgerlijke Raad voor het Regeringsbeleid (BRR) |
|
4.3 Burgerparticipatie en -consultatie Vanaf Plato tot op de dag van vandaag worden democraten door de volgende kritiek - zoals omschreven staat in het boek 'De sofocratische verleiding' - achtervolgd: "Politiek is veel te ingewikkeld om aan gewone burgers over te laten. In een democratie regeert dan ook niet het verstand, maar de domme meerderheid. Redelijke politiek vereist een sofocratie, een dictatuur der wijzen."(20) Sinds het begin van de moderne tijd zijn er echter ook steeds filosofen geweest die het voor de democratie hebben opgenomen. Volgens hen zijn dictatoriale dwang en rede onverenigbaar, zodat een redelijke politiek per definitie een democratische politiek is. Toch houdt een redelijke democratische politiek niet op bij het stemhokje. Dat duidelijke beleidscommunicatie een niet te onderschatten fundament is voor een democratische rechtsstaat, toonde de analyse in de vorige paragraaf aan. Evenzo belangrijk is dat er naar burgers geluisterd wordt. Wanneer een kabinet, zoals Balkenende-II, in een jaar tijd tientallen procenten aan draagvlak verliest treedt er maatschappelijke onrust en verzet op. Dat toonde de manifestatie van 2 oktober 2004 aan, waarbij 300.000 mensen demonstreerden. Peilingen van Maurice de Hond wezen uit dat velen van hen in 2003 nog hun stem gaven aan partijen die nu in de regering zitten. Zij voelen zich niet meer vertegenwoordigd door de partij waar zij op gestemd hebben. In deze paragraaf wordt gekeken naar de mogelijkheden om burgers actief bij het beleid te betrekken, welke kanttekeningen er geplaatst kunnen worden bij bestaande methoden en de weg die bestuurders ingeslagen hebben om het openbaar bestuur op korte termijn democratischer te maken. Tot slot wordt nut en noodzaak aangegeven van democratisering van overheidsinformatie. Verzet moet in de kiem gesmoord en niet achteraf gesust worden Effectieve beleidscommunicatie heeft dus niet alleen te maken met het helder uitleggen van beleid, maar ook met het opvangen van signalen uit de samenleving. Toch is het zo dat als de samenleving een krachtig tegengeluid laat horen, het eigenlijk al te laat is. Maatschappelijk verzet moet in de kiem gesmoord en niet achteraf gesust worden. Uiteraard dient dat te gebeuren op een democratisch legitieme wijze. Burgers in vroeg stadium bij beleid betrekken Interactief beleid lijkt hier de oplossing voor. Wanneer burgers in een vroeg stadium bij het beleid betrokken worden, zal de uitvoering ervan soepeler verlopen, zo is het idee. In 1993 diende Wilbert Willems, voormalig lid van de Tweede Kamer voor Groenlinks, daartoe een motie in. Hij verzocht de regering te experimenteren met het op diverse wijze voorleggen van maatschappelijke problemen en beleidsvoornemens aan burgers.(21) Willems wilde de kloof tussen burgers en overheid verkleinen door burgers meer te betrekken bij de ontwikkeling van beleid. Sindsdien zijn er volgens hem nauwelijks fundamentele keuzes gemaakt.(22) Maatschappelijk contract Minister De Graaf constateerde dat de discussie over interactief beleid wordt gevoerd vanuit een verkeerd uitgangspunt: de overheid neemt de volle verantwoording voor een maatschappelijk probleem op zich. "We staan voor een nieuwe fase waarbij een maatschappelijk contract burgers, bedrijven en overheid samen verantwoordelijk maakt voor beleid", zo meldde De Graaf in reactie op de evaluatie van Willems.(23) De Graaf pleitte voor een 'maatschappelijk contract'. Een tweezijdige overeenkomst, die meer gericht is op aanduiding van opgave en werkverdeling dan op de aanpak. De maatschappelijke contracten waar De Graaf op doelt, worden al op kleine schaal toegepast in het gebiedgerichte beleid. Het is een soort proefvijver, voor waar momenteel op landelijk niveau behoefte aan is. Zo is de voorspelling van oud-Commissaris van de Koningin, Frank Houden, uitgekomen: "Een burger die maar één keer per vier jaar op de knop in het stemhokje mag drukken raakt gefrustreerd." Burger wordt vergeten bij interactief beleid Het interactieve gebiedsgerichte beleid kan nog verfijnd worden, voordat het op grote schaal wordt toegepast. "Interactief gebiedsbeleid heeft de deur geopend voor maatschappelijke partijen, maar laat qua democratisch gehalte nog te wensen over", stelt S. de Jong in het artikel 'Interactief beleid is helemaal niet zo democratisch'. In het artikel wordt beweerd dat de overheid bij interactief gebiedsbeleid vooral de grote belangenbehartigers binnenhaalt en veel minder is geïnteresseerd in wat individuele burgers vinden.(24) De geprivilegieerde toegang van een selectie aan belangengroepen bij interactieve beleidsvorming pakt in de praktijk dus helemaal niet zo democratisch uit als gedacht. De burger wordt gemakshalve weleens vergeten in het beleidsontwikkelingsproces. Belgische burgers beter af dan Nederlandse Interessant zijn de mogelijkheden die internet biedt voor het betrekken van de burger in beleidsprocessen. De Belgische overheid loopt op dat gebied voor op de Nederlandse, constateerde de commissie-Belgendoenhetbeter in het rapport 'Een kwestie van uitvoering. Vernieuwingsagenda voor de presterende overheid'. Naar aanleiding van dat rapport, deed S. De Jong een analyse naar de toepassingen van internettechnologie in België op lokaal niveau. "Een burger die in de historische stadskern van Brugge een huis wil kopen weet binnen enkele klikken in welke zone van het Gewestplan het pand ligt, of hij in aanmerking komt voor een renovatiepremie, of het pand beschermd is en wat hij nog aan het pand mag doen en welke nieuwe bestemming hij aan het historisch pand mag geven. Een Nederlander moet voor een dergelijke vraag een weekje vrij nemen om zich door een log ambtelijk apparaat heen te werken."(25) Democratisering van overheidsinformatie via internet Om de kloof tussen burger en overheid werkelijk te verkleinen moeten we toe naar democratisering van overheidsinformatie via internet. De uitdaging is om de enorme bult informatie van de overheid beschikbaar te maken. Gelijke informatie schept gelijke kansen in de discussie over de toekomst van de leefomgeving. De burger moet de gelegenheid krijgen tot het aangaan van die discussie door de mogelijkheid direct te reageren op plannen. Kan de Nederlandse economie werkelijk beter concurreren op loon en arbeid, wanneer fiscale regelingen voor VUT- en pre-pensioen worden afgeschaft? Wordt de samenleving echt veiliger door inperking van burgerrechten? Ontwikkelen knooppunten in stedelijke netwerken zich naar verwachting? Staan er gevaarlijke fabrieken in de buurt van mijn huis? Heeft Nederland een Betuwelijn nodig om haar afzetmarkt veilig te stellen? Dit is belangrijke informatie waar burgers recht op hebben. Wat betreft geïntegreerde datatoepassingen voor publieke dienstverlening loopt Nederland dus ver achter op België. Van zelfbediening via digitale overheidsportalen is nauwelijks sprake. Uit onderzoek van het Britse onderzoeksbureau Momentum in opdracht van netwerkfabrikant Cisco blijkt dat Nederland op dat gebied met een score van 50 procent achterblijft bij het Europese gemiddelde van 59 procent. Voor het onderzoek zijn 1400 beslissers bij Europese overheids- en zorginstellingen ondervraagd. Slechts 16 procent van de respondenten heeft investeringsplannen.(26) Regimes houden kloof in stand door verbod internet Interessant is de manier waarop dictatoriale regimes omgaan met internet. Transparantie van overheidszaken en persvrijheid is voor hen onbespreekbaar. Zij houden de kloof tussen burger en macht het liefst zo groot mogelijk. Onder het voorwendsel de bevolking te 'beschermen' tegen gezagsondermijnende ideeën, of de nationale veiligheid en eenheid te 'bewaken', verbieden sommige landen hun inwoners gebruik te maken van Internet. In andere landen, zo heeft organisatie Reporters Sans Frontières onderzocht, is sprake van enkel door de staat gecontroleerde Internet Service Providers (ISP). Zij instaleren filters die de toegang tot bepaalde websites onmogelijk maken. In Libië, Noord-Korea en Cuba en in meer dan tien andere landen is een totaalverbod op internet van kracht.(27) Kroonprins Willem-Alexander deed daar in 2001 in KRO Netwerk een illustrerende uitspraak over: "Internet is informatievoorziening en bevordert de democratie. Zeker als je kijkt hoe sommige regimes in deze wereld het internetgebruik van hun onderdanen tegenhouden. Dat bewijst die stelling." Van een Nederlandse overheid mag verwacht worden dat zij zich daar verre van wil distantiëren en internet wil aangrijpen als democratisch instrument. Digitalisering beleidsplannen voorwaarde voor overzicht en controle Digitalisering van beleidsplannen door middel van internet is namelijk een absolute voorwaarde voor het behouden van overzicht en controle. Dat geldt niet alleen voor de analyse van plannen, maar ook voor het debat en voor de besluitvorming. Alleen hiermee kunnen we grip houden op een proces van een veranderende samenleving die enerzijds steeds complexer en dynamischer wordt en anderzijds vraagt om een grotere openheid en verantwoording naar de burger. De burger moet weer weten waar het over gaat en een centrale plek innemen bij beleidsprocessen.(25) Participeren moet leuk zijn De algemene opvatting is dat de betrokkenheid bij het besturen als activiteit wordt gegenereerd door inzicht en ervaring. Dit gegeven indiceert dat er een drempel is, want inzicht en ervaring moet eerst verworven worden. Die drempel kan, zoals eerder gezegd, weggenomen worden door een heldere uitleg van beleid. Een andere manier is het trekken van de aandacht van de burger door 'politiek entertainment'. Onze economie draait steeds meer om het consumeren van belevenissen. Tegen de achtergrond van deze sociaal-culturele veranderingen is het niet meer dan logisch dat het openbaar bestuur op zoek gaat naar nieuwe vormen. Participatie moet leuk zijn, want door vrijere associaties met beleid zal een machtsverplaatsing plaatsvinden: burgers voelen zich eerder gelegitimeerd ook een duit in het zakje te doen. De oproep van premier Balkenende aan televisiemakers om het normen- en waardendebat te stimuleren met amusementsprogramma's is een illustrerend voorbeeld dat navolging verdient op andere beleidsterreinen en departementen.(24) 4. BELEIDSCOMMUNICATIE, VERTROUWEN EN DRAAGVLAK 4.1 Zwevend draagvlak 4.2 Investeren in dialoog 4.4 Democratische inhaalslag 4.5 Toepassing referenda 4.6 Spanningsveld tussen politiek en media |
(20) Swierstra, T. (1998) – ‘De sofocratische verleiding – Het ondemocratische karakter van een aantal moderne rationaliteitsconcepties’, Kampen: Uitgeverij: Kok Agora.
(21) Jong, de, S. (oktober 2003) - 'Maak gebiedsgericht beleid democratisch en daadkrachtig', Politiek-Actie.net.
(22) Willems. W. (november 2003) - 'Wilbert Willems blikt terug', De Rauie Règâh.
(23) Graaf, de, W. (oktober 2003) - 'Interactieve beleidsvorming of maatschappelijk contract?', Politiek-Digitaal.
(24) Jong, de, S. (november 2003) - 'Interactief gebiedsgericht beleid is helemaal niet zo democratisch', Politiek-Actie.net.
(25) Jong, de, S. (september 2003) - 'Provincies GIS-sen achter het Net', Symposium ‘Participatie en Inspraak van Bewoners en Belangengroepen in het Gebiedsgericht Beleid in Vlaanderen en Nederland’.
(26) Brown, S., Elder, A., Koenig, A. (oktober 2004) - ‘Net Impact - From Connectivity to Productivity', Cisco Systems Inc., San Francisco: Momentum Research Group.
(27) Reporters Sans Frontières (augustus 1999) - 'The twenty enemies of the Internet'.
|
© Politiek-actie.net. Overname van teksten is toegestaan, mits een degelijke bronvermelding wordt gehanteerd.